Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам болон НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс (UNDP) 2025 онд Монгол Улсын хиймэл оюуны бэлэн байдлын үнэлгээг боловсруулсан.  Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайдын тушаалаар байгуулагдсан “Хиймэл оюуны стратеги, хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө боловсруулах, батлуулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг”-т Онч & Компани оролцон ажиллаж байгаа нь энэхүү чиглэлээр бодлогын түвшинд хувь нэмэр оруулж буй оролцооны нэг хэлбэр юм.

Монгол Улсын хиймэл оюуны (AI) бэлэн байдлын үнэлгээ нь цаашдын стратеги, бодлогын шийдвэр болон хэрэгжилтийн тэргүүлэх чиглэлүүдийг тодорхойлоход чухал суурь болж байна. Ажлын хэсгийн гишүүний хувиар Монгол Улсын хиймэл оюуны бэлэн байдлын үнэлгээний тайланд бид дүн шинжилгээ хийж, үнэлгээний гол үр дүн, хэрэгжилтийн боломж болон цаашид стратегийн түвшинд анхаарах асуудлуудыг тодорхойлохыг зорилоо. Бидний дүн шинжилгээ нь AI-ийн хөгжлийг зөвхөн технологи нэвтрүүлэх асуудал бус, засаглал, төрийн бүтээмж, өгөгдөл, хүний нөөц, инновацын экосистемийг хамарсан цогц асуудал гэж үзэх шаардлагыг онцолж байна.

Энэхүү тоймоор судалгааны гол үр дүн болон Онч & Компаниас санал болгож буй стратегийн дөрвөн чиглэлийг танилцуулж байна.

Хиймэл оюуны хөгжлийг бодит үр дүнд хүргэхэд юуг анхаарах вэ?

Хиймэл оюун (AI) нь төрийн үйлчилгээ, бизнесийн үйл ажиллагаа, бүтээмж, инновацыг шинэ түвшинд хүргэх боломжийг бий болгож байна. Гэвч AI-ийн хөгжлийг зөвхөн технологийн дэд бүтцээр хэмжих боломжгүй. Өгөгдлийн чанар, хүний нөөцийн ур чадвар, байгууллагын хэрэгжүүлэх чадавх, инновацын орчин болон хариуцлагатай хэрэглээний тогтолцоо нь харилцан уялдаатай хөгжих шаардлагатай.

Энэхүү асуудлыг илүү тодорхой ойлгох зорилгоор Онч & Компаниас НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн (UNDP) 2025 оны “Монгол Улсын хиймэл оюуны бэлэн байдлын үнэлгээ”-нд дүн шинжилгээ хийж, үр дүн, зөвлөмжийг Монгол Улсын 2026–2030 оны хөгжлийн зорилтууд болон холбогдох бодлогын баримт бичгүүдтэй уялдуулан авч үзлээ.

Дүн шинжилгээний гол зорилго нь одоогийн бэлэн байдлын түвшнийг тоймлохоос гадна бодлогын зорилго ба хэрэгжилтийн чадавхын хоорондох зөрүүг тодорхойлж, цаашид анхаарах стратегийн чиглэлүүдийг санал болгоход оршино.

1. Үнэлгээний гол үр дүн юу харуулж байна вэ?

UNDP-ийн 2025 оны үнэлгээгээр Монгол Улсын AI бэлэн байдлыг гурван үндсэн тулгуур чиглэлээр үнэлсэн байна.

Эх сурвалж: НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP), Монгол Улсын хиймэл оюуны бэлэн байдлын үнэлгээ, 2025. Үнэлгээний оноог эх тайлангаас авав.

Эдгээр үр дүнгээс харахад AI-ийн хөгжлийг дэмжих тодорхой суурь нөхцөл, бодлогын зорилго байгаа боловч хэрэгжүүлэх чадавх, инновацын экосистем болон ёс зүй, хариуцлагын тогтолцоог цаашид бэхжүүлэх шаардлагатай байна.

Суурь нөхцөл ба хэрэгжүүлэх чадавхын зөрүү

Үнэлгээнд өгөгдөл 4.1, дэд бүтэц 3.6 оноогоор үнэлэгдсэн бол инновац 2.6, төрийн AI-тай холбоотой ур чадвар 1.9 оноо авчээ. Мөн AI-ийн ёс зүйн хүрээнд ил тод байдал 2.0, хариуцлагатай байдал болон аюулгүй байдал тус бүр 2.2 оноогоор үнэлэгдсэн байна.

Энэ нь AI-ийн хөгжлийн суурь нөхцөлийг бүрдүүлэхийн зэрэгцээ тухайн нөөцийг бодит хэрэглээ, инновац, хэмжигдэхүйц үр дүн болгон хувиргах институцийн болон хүний нөөцийн чадавхыг бэхжүүлэх шаардлагатайг харуулж байна.

2. Онч & Компаний дүн шинжилгээгээр тодорхойлсон гол асуудлууд

Нэгдүгээрт. Бодлогын зорилго ба хэрэгжилтийн чадавхын зөрүү

Төрийн AI-тай холбоотой алсын харааны үнэлгээ 4.3 байгаа боловч ур чадварын үнэлгээ 1.9 байна. Энэ ялгаа нь стратегийн зорилгыг бодит төсөл, үйл ажиллагаа, үр дүнтэй холбох шаардлагыг онцолж байна.

Зөвхөн AI нэвтрүүлэх зорилт тодорхойлох нь хангалтгүй. Аль үйл явцад ашиглах, ямар асуудлыг шийдвэрлэх, ямар нөөц шаардагдах, үр дүнг ямар үзүүлэлтээр хэмжихийг тодорхой болгох хэрэгтэй.

Хоёрдугаарт. Өгөгдлийн хүртээмжээс гадна өгөгдлийн засаглал чухал

Өгөгдлийн үнэлгээ харьцангуй өндөр байгаа ч AI-г өргөн хүрээнд ашиглахын тулд өгөгдлийн чанар, стандарт, харилцан мэдээлэл солилцох боломж, хамгаалалт болон ашиглах эрхийн асуудлыг шийдвэрлэх шаардлагатай.

Өгөгдөл байгууллага дотор болон байгууллага хооронд ашиглахад бэлэн биш бол технологийн хөрөнгө оруулалт дангаараа хүлээгдэж буй үр дүнд хүргэхгүй байх эрсдэлтэй.

Гуравдугаарт. Инновацын экосистемийг бэхжүүлэх шаардлагатай

Инновацын 2.6 оноо нь судалгаа, хөгжүүлэлт, гарааны бизнес, санхүүжилт, зах зээлийн оролцогчдын хамтын ажиллагааг анхаарах шаардлагатайг харуулж байна.

AI-ийн хөгжлийг тогтвортой болгохын тулд технологи нэвтрүүлэхээс гадна дотоодын шийдэл хөгжүүлэх, туршилтын төслүүдийг дэмжих, үр дүнтэй шийдлийг өргөжүүлэх боломжийг бүрдүүлэх нь чухал.

Дөрөвдүгээрт. Хариуцлагатай AI-ийн засаглал зайлшгүй шаардлагатай

Ёс зүй, ил тод байдал, хариуцлага, аюулгүй байдлын үнэлгээ харьцангуй бага байгаа нь AI-ийн эрсдэлийг зөвхөн технологийн асуудал гэж үзэх боломжгүйг харуулж байна.

Өндөр эрсдэлтэй хэрэглээнд эрсдэлийн ангилал, нөлөөллийн үнэлгээ, хүний хяналт, аудит, гомдол шийдвэрлэх журам зэрэг хяналтын механизмыг урьдчилан тодорхойлох шаардлагатай байна.

3. Үнэлгээнээс хэрэгжилт рүү: Монгол Улсын AI хөгжлийн стратегийн 4 чиглэл

Монгол Улсын хиймэл оюуны (AI) бэлэн байдлын үнэлгээнд үндэслэн Онч & Компаниас хийсэн дүн шинжилгээ нь AI-ийн хөгжлийг зөвхөн технологийн нэвтрүүлэлтээр бус, засаглал, төрийн бүтээмж, хүний нөөц, инновацын экосистемийг хамарсан цогц асуудал гэж үзэх шаардлагатайг харуулж байна.

Үүнтэй холбогдуулан AI-ийн боломжийг бодит үр өгөөж болгон хувиргахын тулд дараах дөрвөн стратегийн чиглэлийг авч үзэхийг санал болгож байна.

1. AI-ийн засаглал: Инновацыг хариуцлагатай, аюулгүй хөгжүүлэх нь

AI-ийн хэрэглээ өргөжихийн хэрээр шийдвэрийн ил тод байдал, мэдээллийн аюулгүй байдал, хариуцлага, эрсдэлийн удирдлагын асуудал чухал болж байна. Иймд AI системийг ашиглах зорилго, нөлөөлөл болон эрсдэлийн түвшнээр ангилж, өндөр эрсдэлтэй хэрэглээнд тохирсон хяналтын тогтолцоо бүрдүүлэх шаардлагатай.

Үүнд өндөр эрсдэлтэй AI системд нөлөөллийн үнэлгээ хийх, хүний хяналтыг хадгалах, шийдвэр гаргалтын үндэслэлийг баримтжуулах, аудит болон гомдол шийдвэрлэх механизмыг тодорхой болгох зэрэг арга хэмжээ багтана. Мөн AI системийг хэн хөгжүүлсэн, хэн ашиглаж байгаа, гарсан үр дүнд хэн хариуцлага хүлээхийг тодорхойлох нь чухал.

Стратегийн ач холбогдол: Инновацыг хэт хязгаарлахгүйгээр иргэд, байгууллагын эрх ашиг болон итгэлийг хамгаалах зохицуулалтын суурийг бүрдүүлнэ.

2. AI хэрэглээ: Технологийг бодит бүтээмж, үр дүнтэй холбох нь

Байгууллагууд AI нэвтрүүлэхдээ зөвхөн технологийн боломжийг бус, шийдвэрлэх гэж буй асуудал, үйл ажиллагааны үр ашиг болон иргэдэд үзүүлэх нөлөөллийг эхэлж тодорхойлох хэрэгтэй. Давтамж ихтэй, хугацаа их шаарддаг, стандартчилагдсан үйл явцаас эхлэн AI ашиглах боломжийг үнэлж, тохиромжтой туршилтын төслүүдийг сонгох боломжтой.

Туршилт эхлэхээс өмнө суурь үзүүлэлт тогтоож, нэвтрүүлсний дараах өөрчлөлтийг харьцуулан хэмжих нь зүйтэй. Үүнд үйлчилгээ үзүүлэх хугацаа, үйл ажиллагааны зардал, алдааны түвшин, үйлчилгээний чанар, иргэдийн сэтгэл ханамж зэрэг үзүүлэлт багтаж болно. Мөн худалдан авалтын шаардлага, мэдээллийн хамгаалалт, хүний хяналт болон үр дүнгийн тайлагналыг төслийн эхнээс төлөвлөх шаардлагатай.

Стратегийн ач холбогдол: AI-ийн хөрөнгө оруулалтыг бодит үр дүнтэй холбож, амжилттай туршилтыг нотолгоонд үндэслэн өргөжүүлэх боломж бүрдүүлнэ.

3. Өгөгдөл, дэд бүтэц ба ур чадвар: AI хөгжлийн суурийг бэхжүүлэх нь

AI-ийн үр ашиг нь зөвхөн алгоритм, программ хангамжаас хамаарахгүй. Өгөгдлийн чанар, хүртээмж, харилцан уялдаа, тооцоолох дэд бүтэц болон AI-ийг зохистой ашиглах хүний нөөцийн чадавх мөн адил чухал.

Тиймээс төрийн байгууллагуудын өгөгдлийн удирдлага, солилцоо, хамгаалалтын тогтолцоог сайжруулахын зэрэгцээ AI шийдэлд шаардлагатай дэд бүтцийн хэрэгцээг бодит хэрэглээ, өртөг болгон өргөжүүлэх боломжтой уялдуулан үнэлэх нь зүйтэй. Үүний зэрэгцээ төрийн албан хаагчид, удирдах түвшний ажилтнууд болон техникийн мэргэжилтнүүдийн ур чадварыг ялгаатайгаар хэрэгцээнд нь нийцүүлэн хөгжүүлэх шаардлагатай.

Стратегийн ач холбогдол: AI шийдлийг туршилтын шатнаас тогтвортой хэрэглээнд шилжүүлэх технологи, өгөгдөл болон хүний нөөцийн суурийг бүрдүүлнэ.

4. Инновац ба хамтын ажиллагаа: AI-ийн боломжийг эдийн засгийн үнэ цэн болгон хувиргах нь

AI-ийн хөгжлийг хурдасгахад судалгаа, хөгжүүлэлт, гарааны бизнес, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалт болон төр хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа чухал үүрэгтэй. Энэ хүрээнд инновацын санааг бодит хэрэглээтэй холбох, туршилтын шийдлийг үнэлэх, үр дүнтэй загварыг өргөжүүлэх боломжийг тодорхойлох шаардлагатай.

Төр, их дээд сургууль, судалгааны байгууллага, технологийн компаниудын хамтын ажиллагааг дэмжихийн зэрэгцээ AI төслүүдийн санхүүжилтийг зөвхөн технологи нэвтрүүлсэн эсэхээр бус, бүтээсэн үнэ цэн, хэрэглэгчид болон байгууллагад үзүүлсэн үр нөлөө, урт хугацаанд тогтвортой ажиллах боломжид тулгуурлан үнэлэх нь зүйтэй.

Стратегийн ач холбогдол: Дотоодын инновацын чадавхыг нэмэгдүүлж, AI-ийн хөгжлийг бүтээмж, бизнесийн шинэ боломж болон эдийн засгийн үнэ цэнтэй холбох нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

Онч & Компаниас онцолж буй нь

Эдгээр дөрвөн чиглэл нь тус тусдаа хэрэгжих арга хэмжээ бус, харилцан уялдаатай стратегийн тэргүүлэх чиглэлүүд юм. Засаглал, хариуцлагын тогтолцоо нь итгэлцлийг бүрдүүлж, өгөгдөл, дэд бүтэц, ур чадвар нь AI-ийн хэрэглээний суурь болж, байгууллагын хэрэглээ болон инновац нь тэдгээрийг бодит үр дүн болгон хувиргах боломжийг олгоно.

Онч & Компани эдгээр чиглэлийг цаашид батлагдсан төрийн бодлого, төсөв, хариуцсан байгууллагуудын чиг үүрэг болон хэрэгжилтийн боломжтой тулган нарийвчлан эрэмбэлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Ингэхдээ арга хэмжээ бүрд хариуцах эзэн, хэрэгжүүлэх хугацаа, хэмжих үзүүлэлт болон хүлээгдэж буй үр дүнг тодорхойлох нь чухал.

Тайлбар: Дээрх нь Онч & Компаниас судалгааны үр дүнд үндэслэн боловсруулсан стратегийн санал, дүн шинжилгээ бөгөөд батлагдсан төрийн бодлого, албан ёсны шийдвэрийг илэрхийлээгүй болно.

Дүгнэлт: AI хөгжлийн дараагийн алхам бол хэрэгжилт

Монгол Улсад хиймэл оюуны хөгжлийг дэмжих бодлогын үндэслэл, тодорхой суурь нөхцөл бүрдсэн байна. Харин эдгээрийг бодит үр дүнд хүргэхийн тулд өгөгдөл, дэд бүтэц, хүний нөөц, инновац болон хариуцлагатай хэрэглээний тогтолцоог харилцан уялдаатай хөгжүүлэх шаардлагатай.

Онч & Компаний дүн шинжилгээнээс гарах гол санаа нь AI хөгжлийн бодлогыг зөвхөн технологи нэвтрүүлэх зорилтоор хязгаарлахгүй, харин хэмжигдэхүйц үр дүн, тодорхой хариуцлага, бодит санхүүжилт, эрсдэлийн удирдлага болон тогтмол үнэлгээтэй холбох явдал юм.

Онч & Компани нь судалгаа, баримт бичгийн шинжилгээ, бодлогын уялдаа болон хэрэгжилтийн зөрүүний үнэлгээгээр шийдвэр гаргалтыг нотолгоонд суурилуулахад дэмжлэг үзүүлдэг.

‍

Contact us:

Should you have any questions or require further clarification, our dedicated team is ready to assist you.

Please feel free to reach out to us via email at odendevsambuu@onch.mn; pnorjinbat@onch.mn; and aaltankhuyag@onch.mn

‍